Swoje życie poświęcił badaniu i opisywaniu kultury ludowej. Podczas licznych podróży zbierał pieśni, zapisywał melodie, opisywał zwyczaje, obrzędy, język i codzienne życie mieszkańców wsi. Zaczynał od okolic Warszawy, ale z czasem prowadził badania na terenie prawie całej dawnej Rzeczpospolitej. Dzięki jego pracy wiele elementów polskiej tradycji zostało ocalonych od zapomnienia.
Kolberg zebrał i usystematyzował kulturę ludową według regionów, w dziele zatytułowanym: „Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce”. Było to pierwsze tak obszerne opracowanie kultury ludowej uporządkowane według regionów. W swoich zbiorach zgromadził około 12 tysięcy pieśni, setki bajek i tysiące przysłów oraz opisów obrzędów. Dzięki temu stworzył wyjątkowy obraz życia mieszkańców Polski w XIX wieku.
Oprócz tego wydawał także zbiory pieśni ludowych, początkowo z akompaniamentem fortepianowym, a później w bardziej oryginalnej formie, wiernej temu, jak były wykonywane przez lud. Był również kompozytorem – tworzył utwory fortepianowe, pieśni oraz dzieła sceniczne inspirowane folklorem.
Jego działalność miała ogromne znaczenie w czasach zaborów, ponieważ pomagała zachować polską tożsamość i kulturę. Do dziś jego prace są jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o folklorze.
Jako patron hufca Opoczno Oskar Kolberg przypomina nam, jak ważne jest poznawanie swoich korzeni, szacunek do tradycji i działanie na rzecz lokalnej społeczności. Inspiruje nas do odkrywania naszej „małej ojczyzny” i pielęgnowania jej dziedzictwa.
Co ciekawe, urodził się 22 lutego - tego samego dnia co Robert Baden-Powell, założyciel skautingu. Tego dnia obchodzimy Dzień Myśli Braterskiej, czyli święto jedności i przyjaźni harcerzy i skautów na całym świecie.
